X
تبلیغات
سیر و سفر دراستان قم - جاذبه های استان (آب انبار ها و حمام ها. کاروانسرا ها. قلعه ها.پلها و سد ها.مدارس علوم دینی)
حمام – آب انبارها ( قم )

حمام حاج عسگرخان
در بافت قدیم  قم ، درشمال راسته ی بازار، حمام حاج عسگر خان واقع است . این مجموعه از دو بخش حمام  و چاله حوض تشكیل شده و با تغییر درسیستم حرارتی و روشنایی هنوز به كار خود ادامه می دهد. در ورودی حمام در كنار مغازه های راسته بازار قراردارد.
در قسمت ورودی حمام، كتیبه ای سنگی دیده می شود. بر اساس این كتیبه ، تاریخ ساخت حمام سال 1216 هـ . ق ذكر شده و با این حساب می توان ساختمان آن را به اوایل دوره قاجاریه و حكومت فتحعلی شاه  قاجار نسبت داد.

ورود به حمام از طریق یك ورودی مستطیل شكل ، كه با چند پله در سطح پایین تری از سطح گذر بازار قرار دارد ، میسر است . بعد از آن وارد اولین فضای اصلی حمام می شویم كه مربعی به ابعاد 10/11 متر است . در مركز این فضا ، گنبدی قرار دارد كه روی هشت ستون پنج ضلعی بر پا شده است . نحوه قرارگیری اضلاع این پنج ضلع ، به صورت قرینه و هماهنگ با اضلاع مربع اطراف آن ، فرم زیبایی را به وجود آورده است . سپس یك هشتی كوچك قرار دارد كه به دومین گنبد بزرگ حمام راه دارد . نقشه این گنبد نیز مربعی با ابعاد حدود 10 متر است كه چهارستون در وسط آن قرار گرفته و گنبد روی آن ایجاد شده است . در انتهای منبع آب قرار دارد.

فضای زیرگنبد اول به عنوان رختكن مورد استفاده است و كاربندی ساده و زیبایی زیر گنبد را پوشش می دهد . فضای گنبدی دوم ، قسمت اصلی شست و شو است كه در حال حاضر با دوش های ایجاد شده در اطراف آن ، مورد استفاده قرار می گیرد .

به موازات این فضاها در شرق ساختمان ، چاله حوض واقع است . چاله حوض كه به صورت نیمه مخروبه بر جای مانده ، دارای سكویی در دور تا دور است كه باساروج (1) پوشیده شده است . به گفته ی اهالی، در گذشته چاله حوض پر از آب و به عنوان منبع مورد استفاده بود .

 

 

طاق زیبای حمام حاج عسکر خان

 

 

 

http://qom-barax.blogfa.com/87061.aspx

 

 

 

 از دیگر حمام ها ی تاریخی استان قم می توان از حمام روستای قبادبزن در بخش كهك نام برد كه از دوره قاجار به جای مانده است .

 

 

 

 



آب انبارها
در استان قم آب انبارها از كاركرد مهمی برخوردار بودند. به عنوان مهم ترین آب انبارهای استان می توان از موارد زیر یاد كرد:


آب انبارالبرز: این آب انبار در بخش كهك ، شهر كهك و در كنار مسجد جامع و گورستان قدیم شهر واقع است و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار پاچیان : این آب انبار در بخش جعفریه در روستای پاچیان قرار دارد و به دوره قاجاریه تعلق دارد .

آب انبار چهل اختران: این آب انبار در شهر قم ، پشت بقعه چهل اختران واقع شده و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار راهجرد : این آب انبار در روستای راهجرد از بخش خلجستان واقع شده و به دوره صفویه تعلق دارد.

آب انبار طیب و طاهر : این آب انبار كه در بخش مركزی واقع شده در كنار امامزاده طیب و طاهر قرار دارد و متعلق به دوره قاجاریه است .

آب انبار كاج : در بخش مركزی روستای كاج واقع شده و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار كاروانسرای صدر آباد : این آب انبار در بخش مركزی واقع شده و در كنار كاروانسرای صدرآباد قرار دارد. بنای آب انبار به دوره صفویه و قاجاریه تعلق دارد .

آب انبارآجری كاروانسرای پاسنگان ؛ این آب انبار كه در كنار كاروانسرای پاسنگان واقع شده ، به دوره قاجاریه تعلق دارد.

آب انبار سنگی كاروانسرای پاسنگان؛ این آب انبار نیز در كنار كاروانسرای پاسنگان قرار دارد و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار كوه سفید؛ این آب انبار در روستای كوه سفید از بخش مركزی واقع شده و به دوره قاجاریه تعلق دارد.

آب انبار كهك ؛ این آب انبار در كنار مسجد جامع شهر كهك از دوره صفویه  به جای مانده است .

آب انبار مبارك آباد ؛ این آب انبار در روستای مبارك آباد بخش مركزی واقع شده و به دوره قاجاریه تعلق دارد.

ساروج : مخلوطی است از آهك و خاكستر یا ریگ كه در آب به مرور جذب انیدرید كربنیك كنند و آهكش به صورت سنگ آهك كه محكم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می كنند.


کتاب میراث فرهنگی استان قم
زهره پری نوش - سایت تبیان

 

تاریخچه آب انبار

 

http://www.irandeserts.com/53.htm

آب‌انبار در ايران

 

 http://ghoolabad.com/index2.asp?cat=d&id=55


شرايط اقليمي‌ خشك و نيمه خشك بخش عمده اي از ايران، تاثير ژرف و بنيادي در خلق پديده‌هاي گوناگون معماري اين سرزمين گذاشته است. ريزش‌هاي آسماني در ايران، به جز ناحيه شمالي و سواحل درياي مازندران، در بقيه نواحي بسيار كم است. به همين دليل، از ديرباز در بيشتر دشت‌هاي وسيع ايران، براي دسترسي به آب، تلاش چشمگيري صورت گرفته و ايرانيان با بهره جستن از تمامي‌ توانايي‌هاي خود، ده‌ها كيلومتر قنات حفر كرده اند. آنها در كنار ساخت قنات‌ها و سدها، به ذخيره سازي آب‌هاي فراوان زمستاني براي به مصرف رساندن آنها در فصل‌هاي گرم سال نيز توجه داشته اند و براي تحقق اين مساله، «آب‌انبار» را بنيان گذاشته اند.
آب‌انبارها علاوه بر نقش مهمي‌ كه در زندگي روزمره مردم داشته اند، از موقعيت خاصي نيز در فرهنگ و اعتقادات مردم اين سرزمين، بهره مند بوده اند. پيوند ميان آب و آيين‌هاي مذهبي، در دوران بعد از اسلام نيز در ايران ادامه يافت؛ به گونه اي كه نيايشگاه‌هاي آناهيد، جاي خود را به مصلي‌هاي شكوهمند خارج از شهر داد.
آب‌انبارها در بافت شهرهاي حاشيه كوير، مركز بسياري از آبادي‌ها و شهرك‌ها و محله‌ها بوده‌اند و در بسياري از محله‌ها بزرگ‌ترين و چشمگيرترين واحد معماري به شمار مي‌روند.
فن ساختمان و شيوه معماري در ساختمان آب‌انبارها داراي اعتبار خاصي است؛ چرا كه سازندگان اين واحدها با دقت و نكته‌سنجي بسيار، به مسايل عمده اي چون ميزان فشار آب بر كف و سطح آب‌انبار، مساله اندود داخل بنا، تهويه، تصفيه و جلوگيري از آلودگي آب، توجه كامل داشته‌اند.
هنر تزيين نماي خارجي اين آب‌انبارها، به خصوص سردر ورودي آنها و در برخي از موارد، انتخاب اشعار جالبي براي كتيبه بالاي سردر، همگي نشان دهنده آن است كه اين بناها با بسياري از ويژگي‌ها و روحيات ساكنان پيرامون خود، ارتباط نزديك و مستحكمي‌ داشته اند.
دلايل وجودي آب‌انبار
دلايل جمع‌آوري و نگه‌داري آب در آب‌انبارها را مي‌توان به صورت زير دسته بندي كرد:
الف) تبخير شدن آب در اثر تماس مستقيم با گرماي خورشيد و جريان هوا
ب ) فاسد شدن آب در هواي آزاد
ج) گرم شدن آب به علت تابش نور خورشيد
عملكرد و اركان آب‌انبارها
انواع آب‌انبارها از نظر نوع عملكرد و اركان :
1. آب‌انبارهاي خصوصي: اين آب‌انبارها در خانه‌هاي شهري و يا روستايي، عموما در زير ساختمان يا در زير سطح حياط ساخته مي‌شوند. مخازن اين آب‌انبارها معمولا مكعب يا مستطيل هستند و سقفي مسطح يا گهواره‌اي دارند. در اين نوع آب‌انبارها اگر مخزن زير حياط خانه ساخته مي‌شده، برداشت آب از آنها با دلو و از راه دريچه‌اي كه در سقف يا نزديك به سقف بوده، به وسيله تلمبه دستي انجام مي‌گرفته است. اما چنان چه مخزن در زير قسمت مسكوني ساخته مي شد معمولا دسترسي به آب از طريق پاشير صورت مي‌گرفت. اين مخازن، عمدتا يك هواكش يا بادگير براي تهويه دارند كه تا بام خانه امتداد مي‌يابد. گنجايش برخي از اين آب‌انبارها براي تامين مصرفي سه تا چهار سال يك خانه، كافي است.
«ايران به جز چند رود بزرگ و متوسط كه با بهره‌مند بودن از سرچشمه‌هاي برفگير، در تمامي‌ طول سال جريان دارند، عمده رودها در بخش كوتاهي از سال، آب در بستر دارند و بيشترشان از ميانه بهار تا پايان پاييز، خشك و بي آب هستند.»
2. آب‌انبارهاي عمومي: اين آب‌انبارها اكثرا بناهاي بزرگ و چشمگيري هستند و سازندگان آنها حكام و اعيان يا مردان نيكوكار محلي بوده‌اند كه هزينه ساخت آنها را از بيت‌المال يا از اموال خويش مي‌پرداخته اند.
الف) آب‌انبارهاي شهري: معمولا در مراكز محله‌ها و در كنار امكان مذهبي، آموزشي، رفاهي و تجاري ساخته مي‌شدند. نمونه‌هاي بازمانده از اين آب‌انبارها نشان مي‌دهد كه آنها نسبت به انواع ديگر داراي ظرفيت بيشتري بوده و مي توانستند نياز محلات پرجمعيت شهري را براي ماه‌ها تامين كنند.
اهميت حياتي اين بناها موجب مي‌شد كه در انتخاب نوع مصالح و كيفيت ساختمان آنها شود و افزودن بر بخش‌ها و اجزاي ضروري، جلوخان‌هايي بزرگ، سردر و هشتي، پله‌هاي پهن، بادگيرهاي بلند و همچنين تزيينات گوناگون در آنها به كار رود. از جمله معروفترين اين آب‌انبارها در تهران بايد به اين موارد اشاره كرد: «سيد اسماعيل، صاحب ايوان، بابا نوذر، يوزباش، سيد ولي، امامزاده يحيي، رضا قلي خان، چهل تن و كوچه غريبان.
در سمنان آب‌انبار قلي و سرخه، در قزوين آب‌انبارهاي حاج كاظم و سردار بزرگ، در مشهد آب‌انبارهاي حوض لقمان، حوض ميرزا ناظر، بالا كوچه و چهل پايه و در كاشان آب‌انبار سيدحسين دخان، از نمونه‌هاي معروف اين نوع معماري به شمار مي‌روند.
2_ب) آب‌انبارهاي روستايي: عموما در ميدان‌هاي مركزي روستاها ساخته مي‌شدند. اين آب‌انبارها معماري بسيار ساده اي داشتند و از مصالح موجود در محل و بيشتر بدون تزيينات و پيرايه‌ها، شكل مي‌گرفتند. از نمونه‌هاي شناخته شده اين آب‌انبارها مي‌توان به آب‌انبار حاج سيدحسين در آبادي خنك (خونك) و آب‌انبار دو راه در آبادي در رحمت آباد استان يزد اشاره كرد.
2-ج) آب‌انبارهاي قلعه اي: اين آب‌انبارها بسيار ساده و اغلب به صورت حوض‌هاي سرپوشيده‌اند. مخزن آنها نسبتا كوچك و عميق است و به شكل چاهي سريع در قسمت مركزي آب‌انبار ساخته مي‌شده است. برخي از آنها به نحوي با مجموعه بناهاي قلعه تركيب شده‌اند كه بتوانند آب باران كه روي بام‌ها و صحن قلعه روان مي‌شود، جمع آوري و ذخيره كنند.
معماري آب‌انبارهاي داخل كاروانسراها را مي‌توان تاثير گرفته از اين نوع آب‌انبارها دانست و در اين گروه مطالعه كرد. اين بناها معمولا به صورت حوض‌هايي سرپوشيده در ميان حياط و روي محورهاي اصلي كاروانسرا ساخته مي‌شدند.
2-د) آب‌انبارهاي ميان‌راهي: اين آب‌انبارها معمولا در مسير جاده‌هاي كاروان‌رو و در كنار كاروانسراها شكل مي‌گرفتند. آنها مخازن استوانه‌اي و پوشش گنبدي دارند و برخي نيز اطاق و كلاه‌فرنگي‌هايي براي استراحت مسافران و خواندن نماز دارند.
از نمونه آب‌انبارهاي ميان‌راهي مي‌توان به آب‌انبارهاي حوض بلند وزير بر سر راه يزد به مشهد و آب‌انبار حاج حسين معمار در جاده يزد به تهران، اشاره كرد.
2-ه) آب‌انبارهاي بياباني: معمولا در بيابان‌هاي خشك و به منظور سيراب كردن دام‌ها ساخته مي‌شدند. مخازن اين آب‌انبارها معمولا چهارگوش ساخته مي‌شده و ديوارهاي‌شان حدود دو متر بالاتر از سطح زمين بوده است.

 

قسمت‌های عمده بنای یک آب انبار عبارت‌اند از: 1: منبع ذخیره آب ، 2: پوشش منبع ، 3: هواکش و بادگیر ، 4: راه پله و پاشیر ، 5 سردر تزئینی.

منبع یا انبار: قسمت اصلی آب انبار است و به چهار شکل مکعب، مکعب مستطیل، هشت گوشه و استوانه ساخته می‌شده، تمامی یا بخش عمده آن در زیر زمین کنده می‌شود. قطر منبع های استوانه‌ای از حدود 20 متر تجاوز نمی‌کند و تا سه هزار متر مکعب گنجایش دارند. منبع های مکعب و مکعب مستطیل می‌توانند در اندازه‌های بسیار بزرگ و تا صد هزار متر مکعب نیز ساخته شوند که در آن صورت برای نگهداری پوشش فراز آنها در داخل منبع ، جرزها و ستونها را بکار می‌گیرند.

پوشش انبار: پوشش منبع به صورتهای گنبدی، مخروطی، آهنگ و مسطح دیده می‌شود.

هواکش و بادگیر: برای سالم نگهداشتن آب و خنک کردن آن، بر فراز منبع آب به صورت معمول بادگیرهایی استوار می‌کنند تا جریان هوا را در آن برقرار سازد. وجود بادگیر های متعدد یک دهانه و چند دهانه در بالای برخی از انبار های آب به این دلیل است که تا از هر سو که باد می وزد، از آن بهره جسته شود و به طور دائم جریان هوا به گونه (بده و بستان) به‌وسیله بادگیرها در منبع برقرار باشد.

راه پله و پاشیر: در کنار منبع و به طور معمول در وسط سردر باشکوه و چشمگیری که به میدان یا فظای به نسبت باز مقابل جلوه می بخشد، پله‌های آب انبار قرار دارد که دسترسی به پاشیر و محل برداشتن آب را میسر می سازد. شیب پله‌ها گاهی تند ، ولی پهنای آنها بسیار است تا افراد براحتی بتوانند با سطل، دلو، کوزه و مشک از کنار هم بگذرند. در محل پاشیر و برداشت آب، برای آنکه افراد معطل نشوند با توجه به تعداد ساکنان محل، گاه تا سه شیر نیز قرار می‌دهند. شیر های برداشت آب را در یک متری از کف منبع نصب می‌کنند تا مواد ته نشین شده با آب خارج نشود. برخی از آب انبار ها دارای دو راه پله هستند یکی برای مسلمانان و دیگری برای زرتشتیان مانند آب انبار معروف ریگ در یزد.

سردر: سردر آب انبارها چشمگیر ترین واحد تزئینی و نما سازی شده آن به شمار می‌رود. در دوسوی پله‌ها اغلب سکو های سنگی پهنی وجود دارد که بیشتر در پیوند فضای باز محل مقابل سردر، جایگاه مناسبی برای گردهمایی مردم محل به شمار می‌رود.

 

 

 

 

به دليل خشكي آب و هواي بخش عمده اي از كشور ايران و عدم ريزش باران كافي در بيش از شش ماه از سال در اكثر نقاط و در نتيجه فصلي بودن آب رودخانه ها و عدم دسترسي به آب، تمهيدات گوناگوني جهت تامين آب شيرين در فصول خشك سال شده است. احداث بند، قنات و آب انبار را مي توان از اين جمله نام برد. در اين رابطه، آب انبار همان گونه كه از نام آن مشخص است، براي ذخيره آب در فصول پر آب و استفاده از آن در بقيه ايام سال مي باشد.

قديمي ترين آثار به جاي مانده از آب انبار تقريباً با پيدايش اولين تمدن هاي ايران هم زمان است. مخزن آب شهر ايلامي - دورانتاش (1) ۞ در چغازنبيل مربوط به هزاره دوم قبل از ميلاد هنوز باقي است. از دوران حكومت هخامنشيان نيز بقاياي آب انبار و آب راه هاي متعدد در قصر جمشيد وجود دارد.

در دوره اسلامي، آب انبار نيز مانند ساير ابنيه شهري در مراكز تجمع، مانند راسته هاي بازار و مراكز محلات و همچنين در كاروانسرا هاي بين راهي احداث مي شده. در شهر هاي گرم و خشك ايران هر محله اي اغلب براي خود يك آب انبار داشته كه توسط اهالي محل احداث مي شده و يا گاهي باني آن يكي از افراد متمكن و خيرخواه محله بوده است. آب انبار توسط اهالي خود محل اداره مي شد و از كسي مبلغي براي استفاده از آن گرفته نمي شد، فقط اهالي محل خرج تعميرات و نگهداري آن را مي پرداخته اند.

در شهر هاي گرم و خشك آب انبار از ابنيه مهم شهري بوده و بناي آن با بادگير هاي بلند و گنبد هاي حجيم از فواصل دور در سيماي شهر خودنمايي مي كرده است. آب انبار هاي مهم داراي سردر هاي ورود بسيار زيبا بوده اند كه با انواع كاربندي ها و مقرنس ها تزيين مي شده و گاهي شعري در جهت سلام بر امام حسين (ع) و لعنت بر يزيد و يا يادآوري خيري كه باني آن انجام داده بر روي كاشي هاي هفت رنگ نقش مي بست. چنانچه ابيات زير قسمتي از اشعار نوشته شده بر روي آب انبار حاج ميرزا حسين عامل در نزديكي ميدان امام ساوه بيانگر آن است

تاريخ احداث آب انبار ها، معمولاً در درگاه آن ها ثبت مي شده و با حساب ابجد، سال بناي اين آب انبار 1186 هجري قمري (2) ۞ كه به دوره زنديه بر مي گردد، مي باشد.

فراهم نمودن آب بهداشتي، خنك و قابل دسترس براي همه اهالي، احتياج به يك سري تدابير زيست اقليمي داشته است كه در دنباله اين مقاله بحث خواهد شد.

 

آب انبار در نواحي گرم و خشك از جمله ملزومات مهم براي تداوم زندگي در اين مناطق بوده و در اكثر محلات شهري و روستا ها يك يا چند آب انبار وجود داشته است. اين آب انبار ها شامل يك مخزن (3) ۞ بزرگ مكعب يا مكعب مستطيل و يا استوانه اي شكل در داخل زمين بوده اند كه روي اين مخزن را با طاق قوسي و يا گنبدي مي پوشاندند (شكل 1). اين مخازن غالباً يك و در بعضي از موارد دو راه پله براي برداشت آب از مخزن داشته اند (شكل 9).

در نواحي كوهستاني نيز با وجود اينكه بارندگي نسبتاً بيشتر از نواحي گرم و خشك است و اغلب در اين نواحي چشمه سار ها و نهر هاي دايم يا فصلي جريان دارد ولي براي ذخيره آب قابل شرب، معمولاً از آب انبار استفاده مي كردند، هر چند كه تعداد آب انبار هاي در اين نواحي كمتر از مناطق گرم و خشك مي باشد. در بعضي از موارد، پوشش سقف آب انبار در نواحي كوهستاني خصوصاً در مناطق خوش آب و هوا و جنگلي، به صورت مسطح است و با چوب و كاهگل پوشش مي شود. مخزن اين نوع آب انبار ها به لحاظ پوشش سقف آن به صورت مكعب و يا مكعب مستطيل است (شكل 2).

 

 

در شهر همدان، در دامنه كوه الوند، خانه ها اغلب چاه داشته اند. البته در بعضي از خانه ها كه بر روي مجراي زيرزميني قنات ساخته شده بودند، مي توانستند مستقيماً از آب قنات استفاده كنند. در اين گونه خانه ها، مسير قنات از سيزان (4) ۞ رد مي شده كه اطاقي به نام حوضخانه در آنجا با طاق ها و آجركاري هاي بسيار زيبا درست مي كردند. اين مكان در تابستان بسيار خنك بوده و جهت استراحت استفاده مي شده. به اين محل چشمه هم اطلاق مي شده است. در اكثر سرا ها و مراكز محلات شهر نيز دسترسي به آب قنات امكان داشته است.

در مناطق پر آب و يا مناطقي كه مقدار نزولات جوي زياد مي باشد، آب انبار هر چند به تعداد اندك، وجود داشته است. در شهر تاريخي اصفهان در كنار رودخانه زاينده رود، اغلب خانه ها داراي چاه آب بوده اند و با كندن چند متر از خاك زمين، دسترسي به آب شيرين در تمامي ايام سال ممكن بوده است. آب مورد نياز باغ ها و باغچه ها در بهار و تابستان، از طريق شبكه مادي ها (5) ۞ كه در محلات مختلف شهر جريان داشته و از رودخانه زاينده رود منشعب مي شده تامين مي گشته است. ولي براي انجام عمل خير يا در مناطق مرتفع شهر و در قسمت هايي از شهر كه از رودخانه دور و عمق آب هاي زيرزميني نسبتاً زياد بوده، مانند منطقه تخت فولاد در جنوب شرقي شهر اصفهان، آب انبار وجود داشته است

در شهر شوشتر كه در بين دو شاخه از رودخانه كارون قرار گرفته است نيز اهالي در خانه ها چاه آب داشتند. ولي از آنجايي كه خاك اين شهر شور است، لذا آب چاه شور بوده و اغلب براي استحمام، شستن ظروف و يا آبياري درختان از اين آب استفاده مي شده است. جهت آب شرب، مردم از آب رودخانه استفاده مي كردند. بدين ترتيب كه سقا آب را با مشك به خانه ها مي برده و در يك ظرف بزرگ گلي به نام حُب مي ريخته. بعضي از افراد هم خود به رودخانه مي رفتند و آب بر مي داشتند. البته در اينجا نيز در مناطقي كه از رودخانه دور بوده، آب انبار مي ساختند.

در شهر هاي كنار درياي خزر نيز مواردي معدود آب انبار در محلاتي كه امكان دسترسي به آب قابل شرب در تمامي فصول سال نبوده وجود داشته است ( شكل 3 و 4).

در تمام مناطق ياد شده در فوق، شكل كلي كالبد آب انبار همان گونه بوده كه در مناطق گرم و خشك توضيح داده شد؛ ولي در سواحل جنوبي كشور، نوع ديگري آب انبار كه در آن منطقه به نام بركه و آبگير نيز خوانده مي شود، وجود دارد كه اگرچه مخزن آن درون زمين واقع است، ولي محفظه بالاي مخزن آن محصور نمي باشد و اهالي از طريق بازشو هاي اطراف مستقيماً به داخل آن مي روند و آب را برداشت مي كنند. آب اين بركه ها عمدتاً از طريق جمع آوري آب باران از روي سطح زمين تامين مي شود (اشكال 5 و 6).

در اين سواحل اگرچه هوا مرطوب است، ول به دليل ميزان بسيار اندك بارندگي و شوري آب هاي زيرزميني، وجود اين بركه ها امري ضروري بوده و در اغلب موارد تنها امكان دسترسي به آب شيرين فقط از طريق آب بركه ها بوده است. در بندر لنگه و بندر بوشهر، با كندن چند متر از زمين به آب شور و يا تلخ مي رسيدند و از اين آب فقط جهت شستشو و آبياري استفاده مي كردند. بعضي از افراد مواقع شستن بدن با اين آب، در آخر يك سطح آب شيرين بر روي بدن مي ريختند تا نمك بر روي پوست بدن شسته شود.

آب انبار هاي به جز در سواحل جنوبي كشور غالباً در اواخر فصل زمستان شسته شده و مخزن آن ها از طريق نهر ها، قنات ها يا مسيل ها در اوايل فصل بهار يا مواقع بارندگي پر مي شده. يكي از نكات مهم جهت تعيين مكان آب انبار، نزديكي آن به آب جاري در فصول پر آب بوده است. مخزن آب انبار درچه اي دارد كه متصل به جريان آب قنات و يا نهر است. در مواقع پر كردن مخزن، مسير عبور آب را كاملاً تميز كرده و آن را از هرگونه آلودگي پاك مي كردند و بعد از باز كردن دريچه مخزن، آب را در مخزن جاري مي كرده اند تا پر شود.

به دليل خنكي و بهداشتي بودن نسبي اين آب، از آن فقط جهت آشاميدن و پخت و پز استفاده مي كردند.

به سه روش آب بهداشي و مطبوع براي آشاميدن در آب انبار ها ذخيره مي شده است:

1 - در آب انبار ها تاريكي محض وجود دارد و چون ميكروب هاي غير هوازي احتياج به نور براي رشد و نمو دارند، بنابراين در اين آب انبار ها از بين مي روند.

2 - به واسطه جاذبه زمين، املاح و ذرات موجود در آب ته نشين مي شوند. همچنين بر روي آب، نمك و آهك مي ريختند تا مانند كلر باكتري ها را در آب از بين ببرند. بنابراين تصفيه آب هم از طريق فيزيكي و هم شيميايي صورت مي گرفته است. البته شايان ذكر است كه در همه آب انبار ها موارد بهداشتي به يك ميزان رعايت نمي شده.

3 - با قرار دادن مخزن آب انبار در داخل زمين و تهويه هواي داخل آن، آب آب انبار در زمستان يخ نمي زده و در تابستان نيز براي آشاميدن خنك بوده است. دليل اين مطلب در دو قسمت بعدي همين مقاله ذكر خواهد شد.

شير آب آب انبار را معمولاً يك متر بالاتر از كف مخزن قرار ميدادند تا رسوبات و املاح ته نشين شده در مخزن از شير آب خارج نشود

 

 

فضاي مخزن هيچ يك از آب انبار هاي حبس نمي باشد و همه آنها دريچه اي جهت تهويه هوا دارند. حبس بودن فضاي مخزن علاوه بر آن كه امكان دسترسي به داخل آن را مشكل مي نمايد، آب را هم بسيار گرم مي كند. مانند اتومبيلي كه در زير آفتاب كليه درب ها و پنجره هاي آن بسته باشد؛ لذا در روز هاي آفتابي فضاي بسته مخزن بسيار گرم مي شود. به علاوه، گرما و رطوبت بسيار زياد داخل مخزن به مصالح و بدنه آن لطمه مي زند. بدين لحاظ كليه آب انبار ها داراي دريچه هاي تهويه بر روي بام مخزن (اشكال 3 و 11) و يا بادگير مي باشند. آب انبار هاي حاشيه كوير مركزي ايران اكثراً دو، چهار و يا شش بادگير در اطراف مخزن دارند.

اين دريچه هاي تهويه و بادگير ها، علاوه بر تهويه فضاي داخل مخزن باعث خنكي و گوارايي آب آن نيز مي شوند، زيرا مقدار تبخير آب در داخل مخزن به دليل جريان هوا افزايش مي يابد و فضاي داخل آب انبار و بالطبع آب موجود در آن خنك مي شود.

همان گونه كه عنوان شد، تهويه در بركه هاي جنوب كشور از طريق بازشو هاي ورودي و پنجره هاي اطراف مخزن صورت مي گيرد، ولي در اين جا چون اين بازشو ها همسطح كف زمين مجاور هستند، لذا خاك و گرد و غبار به راحتي وارد مخزن بركه مي شود و از آنجا كه رطوبت هوا در سواحل جنوبي كشور نسبتاً زياد است، بنابراين تبخير چنداني در داخل مخزن صورت نمي گيرد. لذا اگرچه تهويه باعث جابجايي هوا در داخل مخزن مي شود كه امر مثبتي است، ولي باعث برودت آب مانند مناطق گرم و خشك نشده و به علاوه به دليل پايين بودن ارتفاع بازشو ها، جريان هوا، آب داخل مخزن را آلوده مي كند ( شكل 10 و 11).

زمين آب انبار را در محلي انتخاب مي كردند كه سفت باشد و تحمل وزن سنگين ديوار مخزن و طاق آن و خصوصاً آب داخل آن را داشته باشد.

به سه دليل مخزن آب انبار را در كليه اقليم ها و مناطق مختلف ايران هميشه در داخل زمين احداث مي كردند:

1 - دليل اول اين كه اگر مخزن بر روي سطح زمين باشد، فشار و نيروي جانبي آب درون آن به ديوار هاي مخزن باعث تخريب آن مي شود و جهت مهار كردن اين نيروي جانبي، احتياج به پشتبند هاي بسيار قطور و تحمل مخارج بسيار بوده است؛ ولي اگر مخزن در داخل زمين قرار داشته باشد، خاك اطراف ديوار مخزن، باعث استحكام و مقاومت آن در برابر فشار آب درون آن مي شود. همچنين در هنگام وقوع زلزله اين نوع آب انبار در مقابل نيرو هاي جانبي زلزله مقاومت بسيار خوبي از خود نشان مي دهد و در زلزله هاي مختلف ايران، آب انبار و ساير ابنيه زيرزميني سالم و يا با آسيب نسبتاً كمي پابرجا مانده اند. (6) ۞

2 - دليل دوم كه اين نيز حايز اهميت مي باشد اين است كه وقتي مخزن آب انبار پاين تر از سطح زمين باشد، آب نهر يا قنات را مي توان به راحتي و به طور طبيعي بر روي آن سوار نمود و احتياج به نيروي اضافي جهت انتقال آب به داخل مخزن نخواهد بود.

هر چه به عمق بيشتري از زمين داخل شويم، نوسان درجه حرارت كمتر و پس از عمق 6.5 متري برابر معدل درجه حرارت ساليانه بر روي سطح زمين مي باشد. (7) ۞ بنابراين آب آب انبار زيرزميني همانند آب چاه، در زمستان يخ نمي زند و در تابستان خنك و گوارا مي باشد كه براي آشاميدن مزيت بسيار خوبي است.

در روز اول تير ماه سال 1372 در هنگام ظهر درجه حرارت در اطراف آب انبار حاجي سيد حسين صباغ كاشاني در بازار كاشان (8) ۞ 29 درجه و در مجاور پاشير آب انبار 18 درجه سانتي گراد بوده است كه نشان دهنده 11 درجه اختلاف بين هواي گرم خارج و دماي مطلوب در قسمت پاشير مي باشد.

 

 

براي احداث آب انبار، پس از مشخص كردن محل آن و كندن زمين، معمولاً كف آن را با شفته آهكي كاملاً مي پوشاندند و يك پي يكپارچه به صورت راديه ژنرال اجرا مي كردند. در بعضي از موارد در صورت بزرگ بودن مخزن، كف آن را آجر فرش مي كردند. دكتر پرويز ورجاوند، انديشمند و محقق تاريخ اجتماعي و معماري ايران در اين رابطه «آب انبار هاي خواجه و ريگ در يزد و آب انبار گنج علي خان در كرمان» (9) ۞ را مثال مي زند.

براي ديوار هاي آب انبار از آجر قرمز كه به نام آجر آب انباري معروف است و در مقابل آب مقاوم مي باشد، استفاده مي كردند. البته در نواحي كوهستاني و يا مناطقي كه تهيه سنگ آسان تر و اقتصادي تر از آجر بوده از سنگ لاشه براي ديوار ها و گنبد استفاده مي شده است (شكل 11). روي ديوار ها و كف مخزن را با ملات ساروج مي پوشاندند و سپس روي ديوار ها را با گنبد و يا طاق و تويزه مسقف مي نمودند.

نوع مصالح و نحوه اجرا هميشه يكسان نبوده است. براي احداث آب انبار سردار بزرگ در قزوين (10) ۞ كه مخزن آن با 6000 متر مكعب گنجايش يكي از بزرگترين مخزن ها ها در ايران مي باشد از شفته آهك در كل بدنه و كف بنا استفاده شده است (شكل 13). براي اجراي ديوار، اين آب انبار، ابتدا محيط مخزن را به ضخامت دو متر و ضلع مجاور پله به ضخامت سه متر در زمين كنده اند. سپس اين حفره را به تدريج با شفته آهكي پر كرده و بعد از سفت شدن آن اقدام به كندن خاك وسط مخزن نموده اند. كف مخزن را نيز با شفته آهك پر كرده و روي كل آن را ملات ساروج كشيده اند. سپس راه پله را مجاور ديوار قوي تر كنده و پس از تعبيه ديوار ها، روي آن را طاق آهنگ آجري زده اند. روي مخزن را نيز با تعبيه چهار فيلپوش در گوشه ها و يك گنبد دورچين عظيم آجري پوشانده اند.

 

سازمان ميراث فرهنگي اين شهر يك راه ورودي از پايين راه پله به مخزن حفر كرده كه حدود يك ماه وقت صرف شده تا ديوار مخزن با مته و كلنگ به ابعاد 2.20 × 1.20 متر براي ورودي كنده شود. هنگام ورود به مخزن، بازديدكننده به عظمت بناي آب انبار كه در عين سادگي انجام شده واقف مي شود. طبق اظهار مقامات ميراث فرهنگي، از اين آب انبار در آينده احتمالاً به عنوان يك سالن تياتر و يا نمايشگاه استفاده خواهد شد.

براي پوشش مخازن كوچك از طاق و تويزه و يا طاق كلمبه استفاده مي شده و گاهي نيز ستون جهت نگهداري طاق ها در داخل مخزن زده مي شده است مانند آب انبار ميرزا مقيم در كاشان ( شكل 14 و 15)، آب انبار بزرگ جزيره هرمز و آب انبار قوام در بوشهر (شكل 6). همان گونه كه در ابتداي اين فصل اشاره شد، در مناطق كوهستاني و خوش آب و هوا و نقاطي كه امكان دسترسي به چوب آسان بوده، براي آب انبار هاي كوچك از سقف هاي تير چوبي با پوشش حصير و كاهگل استفاده شده است (اشكال 2 و 16).

راه پله عموماً مجاور و يا عمود بر يكي از سطوح مخزن بوده و از سطح روي زمين شروع شده و تا پاشير ادامه پيدا مي كرده است. در مخازني كه راه پله مجاور يكي از سطوح مخزن است مانند آب انبار سردار در قزوين، ضخامت ديوار آن سمت را بيشتر مي گرفتند تا جبران فضاي خالي راه پله براي مقاومت در مقابل نيروي جانبي آب و احياناً زلزله بشود. در انتهاي راه پله يك يا چند شير آب از جنس برنج جهت برداشت آب تعبيه مي كردند. در هنگام بمباران شهر ها در طي جنگ اخير ايران و عراق از اين راه پله ها به عنوان پناهگاه استفاده مي شده است

 

روي گنبد و ديوار هاي بركه هاي جنوب كشور را با گلي مخصوص به رنگ طوسي متمايل به سفيد اندود مي كردند. اين گل مقاومت خوبي در مقابل رطوبت دارد و به جهت رنگ آن و انعكاس تابش نور آفتاب از گرم شدن بيش از حد آب داخل مخزن جلوگيري مي كند (اشكال 10 و 11).

بام اغلب آب انبار ها كه با گنبد و يا طاق پوشش مي شده به همان صورت كروي باقي مانده؛ ولي در بعضي از آب انبار ها كه مي خواستند از محوطه بالاي بام استفاده كنند مانند آب انبار قوام آباد در بوشهر (شكل 5) و يا آب انبار هايي كه ساختمان آنها با ساختمان ديگري مثل مسجد، مدرسه و يا كازوانسرا تلفيق شده مانند آب انبار ميرزا مقيم در كاشان (شكل 5) سطح كروي روي بام را با زدن طاق هاي كوچك تر به صورت مسطح در مي آوردند.

معمولاً در اغلب شهر هاي كويري افراد متمول در خانه هاي خود آب انبار خصوصي داشته اند و يكي از اطاق هاي زيرزمين براي ذخيره آب مورد استفاده قرار مي گرفته است. از اين آب انبار ها نيز مانند آب انبار هاي عمومي از آب نهر يا قنات در اوايل فصل بهار پر مي شده وداراي راه پله و شير آب برنجي بوده است.

همان گونه كه در فصل چهارم كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران در مورد خانه هاي بوشهر ذكر شده در اين بندر آب انبار هاي خصوصي در طبقه همكف قرار داشته ولي مخزن آن مانند حوض در داخل زمين بوده. آب اين آب انبار ها از آب باراني كه بر روي بام و حياط خانه ريزش مي كرده و به سمت مخزن آب انبار هدايت مي شده، تامين مي گرديده است. آب مستقيماً توسط سطل از روي سطح آب برداشته مي شده. آب اين آب انبار به دليل مراقبتي كه از آن مي شده، قدري تميز تر و بهداشتي تر از آب انبار هاي عمومي شهر بوده است.

در اينجا بايد يادآوري شود، اگرچه آب آب انبار هاي جنوب كشور چه عمومي و چه خصوصي، آلوده بوده و هنوز هم بالاجبار در بعضي از روستا ها و شهر هاي اين مناطق از اين آب براي آشاميدن استفاده مي كنند، ولي در ساير مناطق ايران كه مخزن آب انبارمحصور بوده، آب آن بسيار تميز، گوارا و سالم بوده است.

نكته قابل توجه اين كه در مناطق حاشيه كويري بسياري از اين آب انبار ها با وجود لوله كشي آب شهري، هنوز مورد استفاده قرار مي گيرد. تجربه شخصي نگارنده در چند شهر و روستاي حاشيه كويري مويد اين مطلب بوده است. آب اين آب انبار ها خنك تر و گوارا تر از آب لوله كشي است و مهم تر از همه آن كه عاري از املاح خصوصاً گچ كه در آب اغلب اين نواحي وجود دارد، مي باشد.

در منطقه قصر الدشت شيراز حدود نيمي از بيست و هفت آب انبار قديمي آن هنوز مورد استفاده مردم است (شكل 16). اهالي شيراز نيز كه در روز هاي تعطيل به باغ هاي اين ناحيه مي آيند براي يك روز هم كه شده سعي در پرهيز از آب گچ دار شيراز مي كنند و در موقع بازگشت، ظرفي را از آب پر مي كنند و با خود به شيراز مي برند. سقف هاي آب انبار هاي اين ناحيه مسطح است و با تير چوبي، حصير و كاهگل پوشيده شده است.

عليرغم استفاده از معدودي از آب انبار ها در شرايط كنوني، اكثر آب انبار هاي فعال كشور با لوله كشي شهر ها از حيز انتفاع خارج شده و بالنتيجه اين امر آغازي در جهت فرسايش و تخريب تدريجي اين ابنيه بوده است. راه پله اكثر آب انبار ها با تيغه آجري بسته شده (شكل 4) و آنهايي كه هنوز مسدود نشده تبديل به زباله داني و محل تجمع افراد معتاد و ناباب مي باشد. لذا جهت حفظ اين ميراث فرهنگي با مرمت آب انبار ها و تخصيص عملكرد هاي جديد نظير سالن ورزشي، محل اجتماعات و يا موزه و نمايشگاه، ضمن حفظ اين ابنيه با ارزش، ممر انتفاعي جديدي نيز براي سازمان هاي فرهنگي خواهد بود. ضمن آن كه بايد توجه و نگهداري لازم از آب انبار هاي سالم و فعال نيز بشود.

 

در دو شهر تاريخي و بسيار زيباي بندر لنگه و بندر كُنگ در ساحل خليج فارس، تعداد بسيار زيادي آب انبار وجود دارد كه هنوز مورد استفاده گسترده اهالي مي باشد. دليل اين امر بدين لحاظ است كه در شهرستان بندر لنگه كماكان تنها آب شيرين قابل دسترس در دوازده ماه سال براي اهالي، آب ذخيره شده در آب انبار ها مي باشد. به نظر نگارنده زيبايي اين دو بندر و ساير بنادر در اين شهرستان مانند بندر مغويه، بندر طاحونه و بسياري ديگر به خاطر حفظ سيماي زيباي گذشته خود مي باشد. هنوز مناره هاي بلند مساجد، بادگير هاي حجيم چهار طرفه و آب انبار هاي سفيد كروي شكل مشخصه اصلي در سيماي شهري اين بنادر است.

به احتمال قريب به يقين در آينده با آمدن آب شيرين كن ها (11) ۞ اين آب انبار ها به تدريج از بين خواهد رفت؛ ولي بايد براي تعدادي از آنها عملكرد جديد يافت نمود تا بخشي مصور از تاريخ اجتماعي مردم اين خطه براي آيندگان حفظ شود. تبديل چند آب انبار در بندر عباس به زورخانه و چايخانه عمل مثبتي در اين راستا بوده است

 

 

 

 

 

شكل 1: يك آب انبار قديمي سنگي در جاده تهران - گرمسار. در اين عكس قسمت هاي مختلف آب انبار شامل مخزن، گنبد و سردر راه پله مشخص مي باشد

 

 

شكل 2: سردر راه پله يك آب انبار در روستاي كوهستاني ابيانه. مخزن آب انبار، درست پشت راه پله واقع است.

 

شكل 3: نماي داخلي گنبد و هواكش آب انبار نو در محله آب انبار نو در ساري.

 

 

شكل 4: سردر ورودي آب انبار نو در ساري در استان مازندران

 

شكل 5: آب انبار سنگي قوام در ساحل خليج فارس در بندر بوشهر.

 

 

شكل 6: مخزن آب انبار سنگي قوام در ساحل خليج فارس در بندر بوشهر

 

 

شكل 7: يك آب انبار پنج بادگيره با دو منبع ذخيره آب در جزيره كيش در اقليم گرم و مرطوب. اين آب انبار اخيراً مرمت شده است.

 

 

 

شكل 8: آب انبار شش بادگيره در شهر تاريخي يزد با اقليم گرم و خشك و ساخته شده در دوره قاجاريه كه از بهترين نمونه هاي استفاده از جريان هوا جهت تهويه و خنك نمودن آب از طريق برودت تبخيري است.

 

 

 

شكل 9: پلان و مقطع آب انبار شش بادگيره يزد. اين آب انبار دو راه پله دارد يكي براي مسلمانان و ديگري براي زرتشتيان. خاك مجاور مخزن به عنوان پشتبند در مقابل نيروي جانبي آب داخل مخزن و گنبد روي آن عمل مي كند.

 

 

شكل 10: آبگيري در بندر لنگه. به دليل اينكه پلان اين نوع مخازن به شكل بعلاوه است، به آن چهار بركه نيز مي گويند.

 

 

شكل 11: بركه عباسي در بندر لنگه در استان هرمزگان با اقليم گرم و مرطوب. رنگ سفيد بدنه بركه ها مانع ذخيره شدن بيش از حد حرارت در مصالح مي شود.

 

 

شكل 12: آب انبار معصوم خاني، آب انبار حاج حسين و آب انبار عبد الحسين كه به نام آب انبار هاي سه قلو معروف است در شهر نايين در استان اصفهان قرار دارند.

 

 

شكل 13: آب انبار سردار بزرگ در قزوين ساخته شده در دوره قاجاريه. هواكش مخزن آب انبار در بالاي گنبد قرار گرفته است

 

شكل 14: پلان زيرزمين و طبقه همكف مسجد و آب انبار ميرزا مقيم در مركز محله درب اصفهان در شهر كاشان

 

 

 

شكل 15: نما ها و مقاطع مسجد و آب انبار ميرزا مقيم در كاشان

 

شكل 16: ورودي و مخزن يك آب انبار با بام مسطح در قصر الدشت شيراز.

 

 

شكل 17: برش و پلان آب انبار عبد الرزاق خان در مركز محله خان در كاشان تاسيس شده در سال 1193 هجري

 

http://ghoolabad.com/index2.asp?cat=d&id=55

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1

http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=5201

http://forum.bazarnegar.com/index.php?topic=1308.0

 

حمام حاج عسکرخان، راسته بازار کهنه

این حمام به اوایل دوره قاجاریه و حکومت فعلی شاه قاجار تعلق دارد. ورودی این حمام در کنار مغازه های راسته بازار قرار گرفته و با تغییرات در سیستم های تأسیساتی آن هنوز فعال است و مورد استفاده اهالی قرار میگیرد. در قسمت ورودی حمام کتیبه ای سنگی نصب شده است که دارای توضیحاتی در رابطه با ساخت بنا است و در انتها تاریخ ۱۲۱۶ هجری قمری بر آن ذکر شده است که به این ترتیب میتوان ساختمان را راسته بازار در محل قرارگیری ورودی حمام دارای یک شکستگی است. حمام در قسمت شمالی راسته بازار قرار گرفته است. ابتدا یک فیلتر مستطیل شکل وجود دارد که توسط چند پله پایین تر از سطح گذر بازار است، پس از آن اولین فضای اصلی حمام قرار دارد که مربعی با ابعاد ۱۱/۱۰ متر است. در مرکز این فضا گنبدی قرار گرفته که بر روی هشت ستون پنج ضلعی برپا شده است. نحوه قرارگیری اضلاع این پنج ضلعی به صورت قرینه و هماهنگ با اضلاع مربع اطراف آن، فرم زیبایی را به وجود آورده است. بعد از آن یک هشتی کوچک قرار گرفته که به دومین گنبد بزرگ حمام راه دارد. پلان این گنبد نیز مربعی با ابعاد حدودا ده متر است که چهار ستون در وسط آن قرار گرفته که گنبد روی آن ایجاد شده است و در انتها، منبع آب قرار گرفته است. فضای زیر گنبد اول به عنوان رختکن حمام مورد استفاده قرار دارد و کاربندی ساده و زیبایی زیر گنبد آن را پوشش میدهد. فضای گنبدی دوم قسمت اصلی شست و شو است که فعلا توسط دوش های ایجاد شده در اطراف آن مورد استفاده قرار میگیرد.

http://qom-barax.blogfa.com/post-22.aspx

 

كاروانسراها ی قم



كاروانسرای  حوض سلطان ( رباط حوض سلطان )
كاروانسرای حوض سلطان یا رباط حوض سلطان ، بنایی است آجری كه در جاده تهران – قم بر روی پایه ای سنگی استوار شده و در كنار یك كاروانسرا ی دوره صفویه در دشت های جنوبی كوهمره  قرا ر دارد . این كاروانسرا در دوره ناصرالدین شاه قاجار احداث شد.
تنها مدخل كاروانسرا به صورت پیش خوانی دربرابر حیاط اصلی قرار می گیرد . از آنجا می توان وارد دروازه اصلی كاروانسرا شد . درطرفین این  دروازه اتاق هایی برای نگهبانان و دوقهوه خانه وجود دارد. حیاط اصلی با قرینه سازی كامل ، شامل ایوان هایی است كه در دیگر كاروانسراها مشاهده می شود . در كنار ایوان ها ، راهروهایی وجود دارد كه به اصطبل ها راه دارد . در كناریكی از ایوان ها پلكانی به طرف بالاخانه می رود . پشت سراین ایوان ها تالاری وجود دارد كه هوایش به وسیله چهارتنوره ، مطبوع و خنك می شود.

اصطبل مركب از دهلیز وسیعی درگوشه شمال شرقی است كه به یك تالار ستون دار منتهی می شود.

مجموعه ، آب انباری دارد كه محل ذخیره آب مورد استفاده روزانه بود. اطراف حیاط نیز اتاق های آجری با ازاره ها یی از سنگ سفید آهكی وجود دارد. جلوی كاروانسرا حیاط دیگری با طاق نما دیده می شود . پیش از حیاط اصلی مكانی است كه هنگام وزش غبار و بادهای سوزان ، كاروانیان با اقامت درآن محفوظ می ماندند .

اطراف كاروانسرا طاق نماهایی وجود دارد كه اسب سواران از آن استفاده می كردند . درسمت جنوب نیز چند اتاق ساخته شده كه دیوارشان به دیوار كاروانسرای قدیمی صفویه چسبیده است.

در گوشه جنوب غربی پیشخوان ، یك حمام ، مركب از یك اتاق بزرگ و دو اتاق كوچك قرار دارد. اتاق بزرگ تر به عنوان رخت كن و سربینه به كا ر می رفت . یكی از دو اتاق كوچك برای شستشو بود و اتاق دوم حوضچه ای برای آ ب تنی داشت . كوره حمام در زیر این مجموعه قرار دارد. این كاروانسرا مدت زیادی دایر نبود و به سبب ایجاد دریاچه حوض سلطان راه عبور ازآن مسیر مسدود شد .



كاروانسرای قلعه سنگی
این كاروانسرا در كنار جاده ری – قم ساخته شده و تا سال 1883 م مورد استفاده بود و به همین دلیل سالم تر باقی مانده است . با توجه به كشف چند سكه مغولی از سده های هفتم وهشتم هجری ، احتمال می رود بانی این كاروانسرا غازان خان ( 694هـ . ق ) باشد وحتی تاریخ بنای كاروانسرا مقدم بر حكومت پادشاه مغول باشد، د راین صورت باید قدمت آن را به اواخر دوران سلجوقی نسب داد.
حصارعظیمی مجموع كاروانسرا را احاطه كرده كه ، برج ها ی متعددی آن را حمایت می كند . بقیه تأسیسات با ارتفاعی برابر با نصف ارتفاع حصار ساخته شده اند.

 



در كاروانسرا چهارایوان عمیق در چهار طرف حیاط مركزی قرار دارد كه دارای طاق گهواره ای هستند و در انتهای آنها راهی برا ی  ورود به اصطبل ها دیده می شود. اتاق هایی نیز برای قراردادن توشه و بار مسافران وجود دارد كه مستقیماً با هوای آزاد در ارتباط هستند. برای مسافران ویژه ، بخش های خصوصی در طرف چپ مدخل كاروانسرا ساخته شده بود. یكی از تالارهای این قسمت از كاروانسرا با گنبد بسیار زیبایی پوشیده شده بود.

قلعه در برابر گردنه كوچكی قرار دارد. دراین محل پلی وجود دارد كه اززیر آن نهری عبور می كند و آب رودخانه ای را كه در 25 كیلومتری كاروانسرا قرار دارد به طرف كاروانسرای حوض سلطان هدایت می كند. بالای گردنه ، برج كوچك دیده بانی از دور پیدا ست .



كاروانسرای علی آباد
وقتی سیل راه كاروانسرای حوض سلطان را از میان برد ، راه جدید تهران – قم ساخته شد و در كنارآن مجموعه ی علی آباد شكل گرفت . ساختمان این كاروانسرا به سبك معمول دارای سه تالار ستون دار در سه گوشه ی بنا است . در هر یك ازاین تالا رها، سكویی بین چهار ستون وجود دارد .
از خصوصیا ت كاروانسرا این است كه سر در آن به جای این كه جلوتر از دیوارهای اطراف باشد ، عقب رفته و با ازاره های دالبری و ستون های كوتاه بالای دیوارها تزیین شده است . همچنین به جای ایوان اصلی ، یك عقب رفتگی در حیاط  وجود دارد و پشت آن تالار پذیرایی ساخته شده است . این سبك ساختمانی در خانه های كاشان و یزد معمول بود ولی نظیر آن در كاروانسراهای دیگر مشاهده نشده است. در گوشه ی بنا برج هایی به كلاه  فرنگی منتهی می شود . در محور بنا، قهوه خانه و حمام  و سمت دیگر مسافرخانه ای برای مسافران درجات بالاتر اجتماعی وجود دارد. در پشت مسافرخانه باغ كوچكی با درخت های انار و حوض آب تمیزی وجود داشت . مجموع عناصر تشكیل دهنده این كاروانسرا و بناهای جنبی آن نشان از دورنگری بانی آن دارد.

 

 





كاروانسرای منظریه
كاروانسرای منظریه در ابتدا ی راه ساوه ، نزدیك پلی ساخته شده كه از زیر آن رودخانه ای می گذرد. كاروانسرا كه درمیان ناحیه خشك وبی حاصلی قرارگرفته ، ازنظر بازرگانی اهمیت ویژه ای داشت . این كاروانسرا از یك سو در كنار كویر و از سوی دیگر در مجاور دریای نمك قرار دارد و نور خورشید از روی آن انعكاس شدیدی می یابد.
كاروانسرای شاه عباسی ( قصر)این كاروانسرا با دو د ر، رو به شمال و رو به جنوب با كمی تفاوت نظیر كاروانسراهای معروف است . دروازه ی ورودی ، سرپوشیده ودر دو طرف آن دو سكو و دو اتاق دیده می شود. نمای خارجی كاروانسرا از سنگ های صافِ تراش صورتی رنگ پوشیده شده و دارای حیاط بزرگی است كه دورادور آن را اتاق ها ی كوچك فرا گرفته است .
پشت ساختمان های داخل حیاط ، اصطبل سراسری با آخورهای متعدد ، سكوهایی برای استراحت چهار پادار و اجاقی برای طبخ ساخته شده است . آب مشروب از " چشمه شاه " در دامنه سیاهكوه كه تا كاروانسرا هفت كیلومتر فاصله دارد، تأمین می شود .

كاروانسرای دیر
كاروانسرای دیر یا دیر كاج ، بر روی خرابه های دیر الجص ( دیر گچین ، دیر كرد شیر ) معروف ساخته شده و ظاهراً ساختمان آن قدیمی به نظر نمی رسد. كناردروازه ورودی ، دو برج دو طبقه و داخل كاروانسرا حیاطی بزرگ با اتاق های كوچك بدون پنجره است كه  در پشت آنها ، طویله های سراسری ، سكویی برای چهارپادارو اجاقی تعبیه شده است . در سه طرف حیاط ایوان هایی بزرگ و در گوشه های آن شبستان بزرگ ، حمام ، كوره گچ پزی و حیاط داخلی نیز وجود دارد .

در خارج ساختمان یك آ ب انبار قرار دارد. آب باران از اطراف به سوی این آ ب انبار سرازیر می شود و عمق آن زیاد نیست. آب مشروب و مصرفی ساكنان كاروانسرا از این آب انبارتأمین می شود.

ساخت بناها نشان می دهد كه ساختمان به منظور پذیرایی از قافله ها به كار می رفت . گچ از مصالح اصلی ساختمان قلعه دیر بود.

 

 

 

 

 


كاروانسرای پل دلاك
در جاده تهران – قم ، درسمت شمال رود مسیله وپل دلاك ، ساختمان چهارگوش سفید رنگی قرار دارد. پلان كاروانسرا چهار ایوانی ومصالح به كار رفته درآن آجر وسنگ است . تاریخ ساخت این كاروانسرا را به دوره كریم خان زند نسبت می دهند . از پل دلاك تا تهران در حدود 19 فرسخ فاصله بود. در فاصله 30 متری این بنا، یك كاروانسرای گلی وجود دارد كه طول آن 5/23 متر وعرض آن 22 متر است . گرداگرد حیاط را حجره هایی در بر گرفته است.
كاروانسرای سنگی محمد آباد
این كاروانسرا در 50 كیلو متری شمال شرقی قم در جاده كوه سفید  قراردارد . این كاروانسرا در مسیر كاروانی جاده ی بزرگ خراسان كه شمال شرقی ایران را به جنوب غربی پیوند می داد ، واقع است .
كاروانسرای سنگی به شكل چهار ایوانی ، با حصارهای عظیم سنگی وهشت برج دیده بانی و مستحكم از سده های پنجم وششم هـ . ق بازمانده است . درساخت كاروانسرا  از سنگ های كوه استفاده شده و دارای بخش های جداگانه برای نگهداری احشام و استراحت كاروانیان بود. كاروانسرای سنگی محمد آباد با مساحتی بالغ بر 12610 متر مربع یكی از بزرگ ترین و با شكوه ترین بناها ی تاریخی استان قم به شمار می رود.

 



كاروانسرای حسن آباد
كاروانسرای چهار ایوانی حسن آباد به دوره قاجاریه تعلق دارد . این كاروانسرا در مكان با صفایی قرار دارد و از هر سو مناظر زیبا و خرم مشاهده می شود. مصالح به كار رفته در این كاروانسرا خشت است .
كاروانسرای عباس آباد – سیاهكوه
این كاروانسرای چهار ایوانی نزدیك كاروانسرای سیاهكوه در جاده ری – ورامین در میان كویر نمك قرار دارد. بنا متعلق به دوره صفویه و برای ساخت آن از سنگ و آجر استفاده شده و با سنگ تزیین شده است . بنا دو حیاط مركزی دارد كه به احتمال زیاد در یكی از آنها از مسافران عادی و در دیگری از مسافران مخصوص و بزرگان حكومتی پذیرایی می شد .
كاروانسرای سفید آب
این كاروانسرا در جنوب تهران و شرق دریاچه نمك قرار دارد. بنای آن مربوط به عهد صفویه و قاجاریه است و چهار برج تزیینی در چهارگوشه دارد. مصالح به كار رفته در آن ازسنگ است .
دیگر كاروانسراهای استان قم ؛
كاروانسرای پاسنگان ؛ در20 كیلومتری جاده قم – كاشان ، قاجاری .

 

 

 

 

 


كاروانسرای صدری؛ در ابتدای جاده گازران ، قاجاری.

كاروانسرای سنگی كوه نمك ؛ جاده گازران مقابل كوه نمك ، سلجوقی.

كاروانسرای عسگر آباد؛ كیلومتر شش  جاده قدیم قم – تهران ، قاجاری.

كاروانسرای دهكده طالب ؛ در جاده قم – اراك درشمال سلفچگان ، چهار ایوانی با سنگ و آجر، سلجوقی و صفوی .

كاروانسرای آوه ؛ در جنوب جاده قم – ساوه با پلان چهار ایوانی و آجر، سلجوقی .

كاروانسرای كنارگرد؛ در جاده قم – اراك در شمال سلفچگان ، چهارایوانی با آجر و سنگ ، صفوی .

كاروانسرای صدرآباد ؛ جاده قم ، دو ایوانی با آجر، صفوی و قاجاری .

 



كاروانسرای باقر آباد؛ در جاده قم – تهران ( علی آبا د – منظریه ) ، از آجر و سنگ ، قاجاری .

كاروانسرای اتابكی ؛ در جاده قم – كاشان ، چهار ایوانی ، قاجاری و به شیوه ی معماری صفوی .


ساروج : مخلوطی است از آهك و خاكستر یا ریگ كه در آب به مرور جذب انیدرید كربنیك كنند و آهكش به صورت سنگ آهك كه محكم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می كنند.

ازاره : آن قسمت ا ز دیوار اتاق و یا ایوان كه از كف طاقچه تا روی زمین بود.

كاروانسرا ها

كاروانسرا ها، مهمان خانه هاي بين راهي كشور ايران در طي قرون متمادي گذشته بوده و سابقه آن به دوره هخامنشي يعني بيش از دو هزار و پانصد سال قبل مي رسد. در مسير راه هاي مهم بين شهري، كاروانسرا ها به فاصله مسافتي كه كاروان در يك روز مي توانسته طي كند، ساخته مي شده است.

به دليل خشكي نسبي آب و هوا در بخش عمده اي از كشور ايران و دور بودن شهر ها و آبادي ها از يكديگر، وجود نقاطي جهت استراحت و تهيه آذوقه در بين راه، امري حياتي و ضروري بوده و بدون وجود اين ايستگاه ها، طي طريق و ارتباط بين مناطق مختلف كشور غير ممكن بوده است.

از آنجايي كه در دوره پيش از اسلام، خصوصاً در زمان پادشاهي هخامنشي، وسعت مملكت ايران بسيار زياد بوده و كنترل اين امپراطوري وسيع احتياج به خطوط ارتباطي منظم و مطمين داشته، مورخين يونان باستان مانند هرودت و گزنفون از وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي خوب در ايران خبر مي دهند. هرودت در مورد راه هاي امپراطوري هخامنشي مي نويسد: «واحد مقياس راه ها پرسنگ است و به مسافت هر چهار پرسنگ منزلي تهيه شده موسوم به ايستگاه؛ در اين منازل مهمان خانه هاي خوب بر پا گرديده


در دوره حكومت اشكاني و ساساني نيز وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي مناسب امري ضروري براي اداره كشور پهناور ايران در اين دوره تاريخي بوده است. خصوصاً از آنجايي كه ايران در مسير تجارت بين المللي بين خاور دور از يك سو و سواحل مديترانه و اروپا از طرف ديگر قرار داشته و بخش عمده اي از مسير تجاري جاده ابريشم از سرحدات شمالي ايران مي گذشته، تامين امنيت و رفاه بازرگانان در اين مسير طولاني كه منبع درآمد مهمي براي دولت بوده، امري لازم و ضروري بوده است.

از دوره پادشاهي هخامنشي و اشكاني كاروانسراي شناخته شده اي در ايران باقي نمانده است، ولي از زمان ساسانيان تعداد معدودي كاروانسرا باقي مانده كه الگوي كاروانسرا هاي بعدي در دوره اسلامي قرار گرفته است. از قديمي ترين كاروانسرا هاي ايران مي توان از كاروانسراي دروازه گچ ( شكل 1) (2) ۞ نام برد. پايه ها و بخشي از ديوار هاي اين كاروانسرا كه با سنگ و آهك ساخته شده هنوز باقي است. اين بنا داراي يك حياط مركزي و تعدادي دالان در اطراف حياط است.

ماكسيم سيرو (3) ۞ در كتاب خود به نام «كاروانسرا هاي ايران و ساختمان هاي كوچك ميان راه» مي نويسد: «در اواخر دوران ساساني دو نوع كاروانسرا در سرزمين ايران شناخته مي شد. يكي از آنها شامل حياطي بوده كه در اطرافش يك نوع دالان عريضي براي چهارپايان ساخته بودند مانند كاروانسراي دروازه گچ .... نوع دوم شامل تالار هاي مستطيلي است كه در اطراف حيات مركزي قرار گرفته اند و اين از خصوصات كاروانسرا هاي ايراني است .... در آن كاروانسرا هاي نوع اول مسيله اقامت مسافران تقريباً ناديده گرفته شده است» (4) ۞

در دوره اسلامي پلان اين دو نوع كاروانسرا به نحو بسيار منطقي اي تلفيق مي شود به صورتي كه در اطراف حياط مركزي، اطاق هاي كاروانيان و در پشت آنها دالان هاي عريضي براي نگهداري چهارپايان احداث مي گردد و مانند بناي كاخ هاي اشكاني و ساساني، در اغلب كاروانسرا ها در اطراف حيات مركزي دو و يا چهار ايوان مي سازند. اين سبك كاروانسرا هاي ايراني مورد تقليد بسياري از كشور ها مانند پاكستان، افقانستان، هند و نواحي آسياي ميانه قرار گرفته است.

2- شكل كاروانسرا در اقليم هاي مختلف ايران ۩

گرچه حياط مركزي شكل غالب كاروانسرا هاي ايران است، ولي در مورد اين نوع ابنيه نيز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه به اقليم هر منطقه از ايران، گوناگوني هاي مختلف جهت تطبيق با شرايط اقليمي از لحاظ فرم و نوع مصالح ديده مي شود.

كاروانسرا در سواحل جنوبي درياي خزر

تعداد كاروانسرا ها در سواحل جنوبي درياي خزر در مقايسه با ساير مناطق اقليمي ايران نسبتاً كمتر است. در اين سواحل بارندگي زياد، شرايط آب و هوايي معتدل، آباد بودن كل منطقه، جمعيت نسبتاً زياد و بر خلاف ساير مناطق اقليمي ايران، نزديك بودن مراكز جمعيت، جملگي باعث شده تا نيازي به كاروانسرا هاي بين راهي به تعداد بسيار نباشد. با توجه به كاروانسرا هاي باقي مانده مشاهده مي شود كه اغلب كاروانسرا ها در اين منطقه در مسير ارتباطي بين فلات مركزي ايران و شهر هاي اين سواحل بوده است.




کتاب میراث فرهنگی استان قم
زهره پری نوش - سایت تبیان
http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=5218

http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=5289

معرفی قلعه های استان قم




در قسمت قبل پل ها و سدهای معروف استان قم معرفی می شدند . اینك در ادامه می خوانیم ...


قلعه سام آباد
این قلعه در جنوب شرقی قمرود در فاصله چهار تا پنج  كیلومتری روستای قمرود قرار دارد. طول و عرض قلعه 76 متر است و چهاربرج در چهار گوشه آن وجود دارد . قلعه دارای یك حیاط مركزی و از نوع بناهای چهار ایوانی است كه ایوان های شرقی وغربی آن به صورت دروازه است. در كنار دروازه غربی ، حمامی هنوز پا برجاست .

قلعه قرمز
در شمال كاروانسرای حوض سلطان ، بنایی به نام قلعه قرمز با كاربری نظامی ساخته شده است . این بنا 112 متر عرض و 115 متر طول دارد و كاملاً مشخص است كه با شتاب ساخته شده و ناتمام مانده است . تمام بنا جز سر در ورودی آن از خشت و گل ساخته شده و دورادور آن اتاق های متعدد وجود داشت.
حیاط كوچكی در سمت شمال ، بنا شده و در برابر سر در اصلی ، یك باغ كوچك به كاشتن سبزیجات اختصاص داده شده است. به این ترتیب در زمان آبادی این راه ، قلعه قرمز ، محل مسكونی كشاورزان بود. در جلوی قلعه ، آب انبار بزرگی وجود دارد كه از آب باران پر می شد .


قلعه قمرود
قمرود دارای دو قلعه كهن و جدید بود كه امروزه فقط بخش هایی از آنها برجای مانده است . یكی از این قلعه ها احتمالاً  مربوط به دوره صفویه یا پیش از آن است و اكنون به صورت باربند یا آغل گوسفند از آن استفاده  می شود. قلعه ی دیگر توسط مهندس الممالك برای اسكان خود ، اطرافیان و خدمه اش در جوار شرقی قلعه كهن بر پا شده بود. قلعه دارای بازارچه ای مهم بود و حوضخانه و بارگیر داشت.




قلعه گلی
بعد از آبادی " محمد آباد كاج " در پای اولین تپه های آهكی به طرف شمال شرقی ، آثار این قلعه قدیمی مخروبه مشاهده می شود . این قلعه كه در كنار قلعه سنگی محمد آباد  قرار دارد ، مربوط به دوره اشكانی است و خرابه های آن شامل یك دیوار بلند از خشت های ضخیم است. برای ساخت این قلعه محوطه ای را محدود نموده و در وسط آن خرابه های خشتی و گلی ، بناهایی چند طبقه ساخته بودند . در برج ها و پی های سنگی ، ورقه های آهكی برا ی استحكام به كار رفته است . از آنجا كه ساختمان به كلی فرو ریخته قبل از كاوش دقیق نمی توان نقشه اصلی آن را روشن نمود. به هر حال خشت های قطور و بزرگ بدنه و پایه ، از تعلق ساختمان به دوران پیش از اسلام حكایت می كند . در اطراف قلعه گلی بقایای ظروف شكسته و كاشیهای لعاب دار فراوان دیده می شود.

 

 

 



قلعه مظفرآباد
قلعه مظفر آباد كه حدود 5 كیلومتری شرق روستای قمرود واقع شده ، از آثار مهندس الممالك  و به نام یكی از پسران اوست . قلعه دارای پنج برج است كه چهار برج در چهار گوشه ی آن و برج پنجم در میانه ضلع شرقی قرار دارد. كنار در ورودی نیز حمامی ساخته بودند.

دیگر قلاع بازمانده استان قم
قلعه زا ر بلاغ ؛ از دوره ماد در جاده قدیم قم – تهران بعدازگردنه علی آباد واقع شده است .

قلعه تپه طغرود ؛ ا زدوره ایلخانی در كنار روستای طغرود قرار دارد.

قلعه چك ؛این قلعه متعلق به دوران اسلامی ، در بخش خلجستان بعد از روستای نویس ، روبه روی ارتفاعات روستا قرار دارد.

قلعه جمكران ( قلعه گبری ) ؛ در روستای جمكران و از بناهای پیش از اسلام است ومصالح به كار رفته در آن شامل خشت و گل است .

قیزقلعه سی جمكران ؛به دوره پیش از اسلام واسلامی تعلق دارد و در جنوب غربی مسجد جمكران در مقابل كوه دو برادران واقع است .

قلعه سیرو ؛این قلعه از دوره ساسانی باقی مانده و در بخش كهك در صخره ای مشرف بر روستای  سیرو قرار دارد.

قلعه قنبرعلی؛درشرق روستا ی قمرود قرار دارد و دارای حیاط مركزی و چهار برج در چهارگوشه است . قلعه احتمالا ً صفوی است .

قلعه ملك آباد؛ را مهندس الممالك برا ی دختر ش و به نام او برپا داشت. در كنار این قلعه آسیاب آبی احداث شده بود.

قلعه وتوس ( توس) كهندان ؛ به دوره اسلامی تعلق دارد و در بخش خلجستان بعد از روستای ونان ، در ارتفاعات كوه توس واقع است .

شیرین قلعه ( منصور آباد) ؛ در جنوب شرقی قمرود آثار كمی از آن باقی است .

کتاب میراث فرهنگی استان گیلان
زهره پری نوش - سایت تبیان
http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=5461

پل ها و سدهای معروف استان قم

 

پل طینوج

http://www.qommiras.ir/

 

 


پل حوض سلطان
این پل كه در جاده كاروان رو قم – تهران روی رود مسیله قرار دارد، در سال 1262 هـ . ق به دستور " علی اصغرخان اتابك " به صورت یك چشمه با طاق جناغی تند و یك دهلیز كوچك بنا شد. مصالح به كار رفته در طاق ، آجر است ولی بدنه و پایه پل از سنگ با ملاتساروج (1) ساخته شده است . پل حوض سلطان فاقد تزیینات است .
پل دلاك
پل دلاك در مسیر راه قدیمی تهران- قم  نزدیك كاروانسرای دلاك ، روی رودخانه " قره سو " بنا شده و از آثار دوره صفوی است. بقایای با شكوه كاروانسرای حسن آباد و یك چاپارخانه ی خشتی و دهانه های قوسی شكل پل دلاك كه با انحنایی روی پیچ وخم رودخانه زده شده ، دریك محدوده قرار دارد. مسیر رودخانه امروزه منحرف وبه طرف جنوب كشیده شده است .
این پل مجموعاً 153 متر طول، 6 تا 80/5 متر عرض و 18 دهانه دارد . با توجه به انحناهای پل ، ساختمان آن از چند بخش تشكیل شده است . طولانی ترین بخش پل كه 70 متراست . دارای  هفت دهانه است كه عرض هر دهانه بالغ بر5 تا 50/6 متراست . به غیر از آن قسمت پل كه نزدیك كاروانسرا قرار دارد ، كلیه پایه های پل دارای موج شكن های نیمه مدوری است كه در جهت مخالف جریان آب قرار دارند. در انتهای بخش جنوبی پل ، اولین انحراف در مسیر مستقیم پل ، یك انحراف محوری سه متری به سوی غرب است . به دنبال آن به بخش دیگری از پل به طول 44 متر با شش دهانه می رسیم كه عرض هریك پنج متراست . در انتهای شمالی بخش دوم ، دومین انحراف در طول ، تنها یك دهانه كه عرض آن 50/4 متر است، پدید می آید . پس از آن بخش چهارم پل به طول 24 متر با چهار دهانه كم عرض ، هر یك به عرض 5/2 متر قراردارد.

وجه تسمیه این پل به قول اهالی ، این بود كه در زمان های دور یك مرد دلاك (سلمانی ) قصد عبور از رودخانه را  داشت كه گرفتار سیل شد و آب ، او را برد . بعد از این واقعه افراد خیّر درصدد برآمدند تا پلی روی این رودخانه بسازند كه دیگر كسی گرفتارسیل نشود.

پل عسگرآباد
پل عسگر آباد درسال 1262 هـ .ق به دستور " علی اصغر خان اتابك" با شش دهانه به عرض های متفاوت ، روی رودخانه قمرود در21 كیلومتری شمال قم در جاده علی آباد – منظریه زده شد . این پل در گذشته رابط جاده قم- تهران بود و در كنار كاروانسرای عسگرآباد و یك آب انبار قدیمی ، مجموعه ای را تشكیل می داد.
بستر رود خانه در محل برپایی پل ، سنگ فرش شده و پایه های پل با استفاده از قطعات سنگ برروی آن ساخته شده است. پایه ها در جهت مخالف جریان رودخانه دارای موج شكن های مثلثی است . دهانه های انتهای جنوبی ، در بازسازی های پل فرو ریخته و سه دهانه ی شمالی آن باقی است . پل عسگرآباد در سده اخیر مرمت شده است . مصالح ساختمانی پایه ها و آب برها از سنگ و در طاق ها و بدنه ، آجر ، به ابعاد 5×24×24 سانتی متر به كار رفته است.

پل شكسته
در شرق پل دلاك در برابر گردنه ای كه به روستای كاج می رود، آثار یك پل مخروبه بسیارقدیمی به جای مانده كه آن را پل شكسته می نامند . دهانه های این پل با گل مسدود شده ازآجر ضربی است و در پایه های جنوبی آن آجرهای بسیار قطوری به كار رفته كه در بناهای دوره ساسانی دیده می شود. این پل در معبر بسیار قدیمی ساسانی كه اصفهان را به ری متصل می كرد، واقع و در طول تاریخ چند بار تعمیر شده است .
پل كاج
بقایای این پل كه منسوب به دوره صفویه است ، در پنج كیلومتری غرب دهكده كاج و شش كیلومتری پل و كاروانسرای دلاك ، در مسیر كاروان روی قدیمی ورامین – قم قرار دارد. پل كاج به طول حدود 245 متر ، حداقل دارای 13 دهانه به ابعاد مختلف است و نشانه های بازسازی دوره های مختلف تاریخی در آن دیده می شود. پل در خط مستقیم بنا نشده و در جهت مخالف جریان رودخانه دارای انحنا است .
پل كنارگرد
این پل در 10 كیلومتری جنوب " كنار گرد " روی رودخانه " قره سو" و هم زمان با احداث جاده قم – تهران و كاروانسرای كنارگرد بنا شد. پل دارای 12 دهانه به صورت قرینه وآب برهای مثلثی شكل است . مصالح پایه ها از سنگ با ملات ساروج است ولی در بدنه و طاق ها از آجر با ملات گچ استفاده شده است . این پل در زمان صفویه بنا شد .

سدها
سد كبار
این بنا در 25 كیلومتری جنوب قم ، بر روی رودخانه كبار قرار گرفته  و ظاهراً از آثار دوره ایلخانی ( قرن 7و8 هـ .ق) است كه در دوره های بعد ، از جمله در دوره اخیر تعمیر و باز سازی شده است . علی رغم نوشته ی بیشتر محققان داخلی ،" والفرام كلایس " سد كبار را ، با اطمینان ، از آثار دوره صفوی می داند.
سد كبار از نمونه های جالب توجه سدهای قوسی است كه طول تاج آن به 55 متر وارتفاع آن از كف رودخانه به 24 متر می رسد . ضخامت دیواره سد در پایین10 و در بالا  حدود 6 متر و مصالح مورد استفاده در آن سنگ های تراشیده ، لاشه سنگ و ملات ساروج  است . سد دارای یك برج آبگیر است كه آب از طریق آن به قسمت زیر آب منتقل می شود. دركنارحفره خروجی آب سد ، كانالی در دامنه ی صخره ای از كوه – در سطحی بالاتر از بستر رودخانه – كنده اند كه آب را به سطوح مرتفع تری منتقل می كرده است .

سد در كوه پی سازی شده و شالوده دیواره  در شكاف به وجود آمده قرارگرفته  كه از آب بند ی مناسبی برخوردار است . انتخاب محل مناسب برای برپایی سد و همچنین شكل قوسی آن، نشان دهند ه مهارت و دانش بالای مهندسین سازنده سد است. این مهارت سبب شده كه دیواره سد د ر برابر فشار آب مخزنی به طول و عرض 500 ×1000 متر به خوبی مقاومت كند .

امروزه دریاچه این سد تا حدودی با رسوبات انباشته شده ، لیكن با اقدامات سال های اخیر، از جمله افزایش حدود سه متر بر ارتفاع سد و تقویت دیواره قدیمی ، هنوز این سد مورد استفاده است . تقریباً در سه كیلومتری این سد ، كاروانسرایی وجود دارد كه دارای دو آب انبار است و به نظر می رسد كه آ ب آنها از این سد تأمین می شده است.



کتاب میراث فرهنگی استان قم
زهره پری نوش - سایت تبیان

http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=5310

مدرسه جهانگیر خان
این مدرسه كه به نام مدرسه ناصری وجانی خان نیز معروف است ، درسمت شرق شهر قم در برابر درگاه مسجد جامع قرار دارد و از مدارس دوره صفویه است . مدرسه جهانگیری با وجود كوچكی از مدارس با سابقه است كه بسیاری از فضلای قم از دانش آموختگان آن بودند.
مدرسه جهانگیرخان به دلیل نقشه چند ضلعی و سردر زیبا، از مدارس برجسته قم به شما رمی رود. این مدرسه یك بار در دوران صفوی از سوی مرحوم " جهانگیرخان " مدرس مدرسه امام اصفها ن تعمیر شد ، بار دیگر در دوره فتحعلی شاه و بعد دردوره ناصر الدین شاه به سال 1278 هـ . ق به وسیله " میرزا نصرالله خان مستوفی گرگانی " تعمیر ومرمت شد . به همین دلیل پس از آن گاهی به نام " مدرسه ناصری" از آن یاد شده است . آخرین بار در زمان حضرت آیت الله بروجرد ی به سال 1373 هـ . ق تعمیرات كلی درآن به عمل آمد، سنگ نبشته سر در ورودی مدرسه مؤید آن است.

مدرسه غیاثیه ( پامنار)
سردر و مناره های مدرسه غیاثیه نزدیك میدان كهنه شهر قم تنها بخش بازمانده از مدرسه عظیمی است كه در سده هشتم هـ . ق دارای شهرت بسیار بود. سازه اصلی بنا از آجر با تزیینات گچی و تلفیق آجر و كاشی در مناره هاست.
سر دربه بلندی 12 و دهانه وپهنای هفت درچهار متر، به سوی شرق بنا شده ودر دو طرف آن برپایه های خارجی ایوان ، در هر سمت دوطاق نما – یكی پایین و دیگری بالای آن – برافراشته اند . در كمربند ایوان كتیبه ای سراسری وجود داشت كه فرو ریخته و اثری از آن برجای نمانده است .

دو مناره بالای سردر به قطر 20/2 متر و بلندی 13 متر از بالای بام ( 25 متر از سطح زمین ) با پوشش آجری است كه از پایین تا گلوگاه به نقشه شطرنجی لوزی در 19 ردیف ، با طرحی از كاشی فیروزه ای میان لوزی ها دركمر گاه و گلو گاه هر دو مناره ، و در بالا با كتیبه ای از كاشی خشتی آراسته شده است . در بالای كتیبه نقشه آجر چینی دگرگون گردیده و پس از چند ردیف ، سه ردیف مقرنس آجری به شكل كنگره در بالای مناره ها نمودار است . قسمتی از این مناره كه چند سال پیش بر اثر زلزله تخریب شد ، توسط سازمان میراث فرهنگی استان قم تعمیر گردید.

تنها كتیبه  باقی مانده بر فراز مناره جنوبی از كاشی متعلق به دوره تیموری است. خوشبختانه تاریخ بنای مناره های درآن به این شكل باقی است : " فی ... سنه ثلاثین و ثمان مائه " .

از آنجا كه در برابر این مدرسه حمامی وجود داشت كه فردی به نام " غیاث الدین رضوی " – سركشیك آستانه مقدس رضوی در زمان شاه اسماعیل صفوی – آن را وقف آستانه نموده بود، برخی این محوطه را به نام واقف آن نامیدند و پس از آن مدرسه به نام غیاثیه معروف شد.

این مدرسه را "شرفیه" نیز نامیده اند ؛ زیرا گویند این مدرسه به دستور " شرف الدین ابو طاهربن علی قمی " وزیر سلطان سنجر سلجوقی كه برای اداره امور عراق به قم آمده بود، درسال 547 هـ . ق بنا شد .

این مدرسه كه دارای مسجدی نیز بود، یكی از بزرگ ترین مدارس قم محسوب می شد و در زیر صحن آن برای رفاه حال طلاب واهل علم در فصل تابستان ، سردابی مجلل و وسیع نیز ساخته شده بود.

در طی زمان در اطراف این مدرسه ، قیصریه وچهار سوق نوبنیان قم ساخته شد وبه این ترتیب سر در ورودی مدرسه در بازار شرقی قرارگرفت . این مدرسه از مقصوره ی مسجد نیز دری به طرف قیصریه داشت وقسمتی از محوطه جنوبی آن نیز جزء خیابان آذر شده بود. مدرسه غیاثیه براثر سیل ، درسال 1045 هـ . ق ویران شد وتنها سر در ورودی ومنار های آن به جای ماند.



مدرسه فیضیه
این مدرسه یكی از مشهورترین حوزه های علوم دینی جهان است . مدرسه فیضیه از نیمه ی نخست سده سیزدهم هـ . ق جایگزین " مدرسه آستانه " شد وبه اعتبار متون معتبر تاریخی ، از میانه ی سده ششم هـ. ق وجود داشت ود رعصر صفوی تجدید بنا شد . در این مدرسه در طول تاریخ طلاب زیادی ساكن بوده اند. می گویند حكیم وعارف مشهور" ملاحسن فیض كاشانی " نیزدر این مدرسه ساكن بوده و بعید نیست كه نام مدرسه مأخوذ از نام او باشد.
بنای مدرسه چهار ایوانی است و دو طبقه با چهل حجره ی تحتانی متعلق به دوره قاجار وچهل حجره فوقانی متعلق به سده چهاردهم هـ . ق ( 1340هـ . ق ) است كه به اهتمام حضرت آیت الله حائری یزدی بالای حجره های پیشین در گرداگرد میانسرا (حیا ط مركزی ) بنا شد . قدیمی ترین بخش مدرسه ، ایوان جنوبی آن است كه مزین به كاشی كاری های زیبای معرق ، متعلق به دوره صفوی است و سردر صحن عتیق آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) محسوب می شود. این بخش دارای تاریخ 929 هـ . ق است .

مدرسه حجتیه
یكی ازبزرگ ترین مدارس قم ، مدرسه حجتیه است كه درسال 1366 هـ .ق بنای آن از سوی آیت الله " سید محمد حجت كوه كمری تبریزی " آغاز شد . مرقد ایشان نیز دراین مدرسه جای دارد. این مدرسه مخصوص طلاب غیر ایرانی است.
مدرسه رضویه
این مدرسه در خیابان طالقانی قراردارد و از قدیمی ترین مدارس شهر قم به شمار می رود . می گویند حضرت امام رضا(ع) در سفر خود از مدینه به مرو از قم گذر فرموده ودر اینجا فرود آمده اند.
مدرسه دارالشفاء
مدرسه دارالشفاء كه متصل به مدرسه فیضیه است ، دراوایل دوره قاجاریه تأسیس شد . این مدرسه ابتدا به نام مدرسه فتحعلی شاه خوانده می شد تا آن كه در سال 1307 هـ . ق كامران میرزای قاجار سر در آن را تجدید كرد وحجره های آن را به دست تعمیر سپرد . از آن زمان این مدرسه دارالشفاء نام گرفته است . این مدرسه  به علت فرسودگی زیاد بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به كلی تخریب و تجدید بنا شد . این مكان دویست حجره و یك سالن نمایش مجهز برای بر گزاری گردهمایی دارد.


مدرسه ستیه
مدرسه ستیه واقع درمیدان میرشهر قم جایگاه عبادت حضرت معصومه ( س) بود و اكنون عبادتگاه ایشان به طرز جالبی بنا شده است. در اطراف این مدرسه حجره هایی برای طلاب علوم دینی ساخته شده است.


مدرسه حضرت آیت الله گلپایگانی
این مدرسه درخیابان آیت الله مرعشی روبه روی مدفن شهدای آزادی خرمشهر قرار دارد. مهم ترین درس های حوزه علمیه شهر قم دراین مكان برگزار می شود.

مدرسه معصومیه
این مدرسه در سال 1360 شمسی از بودجه آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س) با وسعت 15000 متر مربع و زیربنای 28000 متر مربع احداث شد ودرسال 1368 شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت . مدرسه معصومیه دارای سالن اجتماعات ومسجدی بزرگ است.

http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=3845

http://forum.bazarnegar.com/index.php?topic=1296.0

 

مدرسه فيضيه
 از نيمه نخست قرن 13 هجري قمري جايگزين مدرسه آستانه شد
و به اعتبار متون معتبر تاريخي از ميانه قرن 6 هجري قمري وجود داشته و در عصر صفوي تجديد شد.

فيضيه نام مدرسه علميه‌اي در قم و محلي براي تعليم و تربيت طلاب علوم ديني است که به دليل نقش و اهميت آن در تحولات حوزه علميه و انقلاب اسلامي، زايران و مسافران علاقه زيادي به بازديد از اين مرکز دارند.

بناي مدرسه 4 ايواني است و 2 طبقه با 40 حجره تحتاني متعلق به دوره قاجار و 40 حجره فوقاني متعلق به قرن 14 هجري قمري است که به اهتمام حضرت آيت‌الله حائري يزدي بالاي حجره‌هاي پيشين در گرداگرد حياط مرکزي بنا شد.

قديمي‌ترين بخش مدرسه، ايوان جنوبي آن است که مزين به کاشي‌کاري‌هاي زيبا متعلق به دوره صفوي است.

اين مدرسه تاريخي که در جوار حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) قرار گرفته طي نيم قرن تحولات و حوادث بسياري را به خود ديده و شاهد نقاط عطف براي تاريخ سياسي ايران و حتي جهان اسلام بوده است.

از دهه 40 شمسي مدرسه فيضيه پايگاه مبارزه عليه نظام شاهنشاهي شد و به لحاظ اهميت استراتژيک حکومت پهلوي براي غرب در منطقه و جهان، فيضيه به دليل مخالفتش با چنين نظامي، شهرت جهاني يافت.


مدرسه فيضيه هم محلي براي تحصيل بسياري از شخصيت‌هاي علمي و سياسي ايران و هم جايگاهي براي رشد و بسط انديشه‌هاي انقلابي امام خميني (ره) بوده است.

نام‌هاي فيضيه، امام خميني(ره) و انقلاب اسلامي چنان به يکديگر گره خورده‌اند که نمي‌توان براي هر يک تاريخي جداگانه نوشت.

بنا و کارکرد مدرسه فيضيه گرچه به قرون گذشته باز مي‌گردد اما رونق تازه احياي آن مرهون عزيمت آيت‌الله شيخ عبدالکريم حائري (ره) از اراک به قم مي‌باشد.

ورود ايشان به قم به تجديد حيات حوزه علميه انجاميد و مدرسه فيضيه نيز جاني تازه در کالبد خود يافت.

فيضيه در دوران زعامت و مرجعيت آيت‌الله صدر و آيت‌الله بروجردي نيز بازسازي شد و شکل کنوني خود را يافت.

امام خميني (ره) پس از ورود به قم در سال 1301 هجري شمسي در يکي از حجره‌هاي مدرسه فيضيه سکونت داشتند، اين حجره که شماره 23 را بر پيشاني خود دارد تا سال 1325 هجري شمسي محل زندگي و کانون فعاليت‌هاي علمي و اجتماعي ايشان بود.

اولين فعاليت اجتماعي امام خميني (ره) در فيضيه برگزاري درس اخلاق براي مردم و طلاب در سال 1315 شمسي و نقد حکومت رضا خاني بود.

پس از شهريور سال 1320 و فرار رضاه شاه از ايران، فيضيه شاهد فعاليت‌هاي جدي و گسترده‌تر امام (ره) عليه رژيم پهلوي بود.

امام راحل در 29 اسفند 1341 در سخنراني خود در مسجد اعظم قم به حمله ماموران دولتي به مدرسه فيضيه در 30 بهمن ماه همان سال اعتراض کردند.

يورش ماموران شهرباني و ژاندارمري قم در آن تاريخ به مدرسه فيضيه در پي اعتراض امام راحل به طرح آمريکايي شاه با عنوان انقلاب سفيد بود.

در فروردين 1342 نيز فيضيه يک بار ديگر هدف حمله نظامي قرارگرفت، سخنراني‌هاي امام راحل عليه قانون انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي و گسترش اعتراضات مردمي، فيضيه را به مرکز انقلاب اسلامي تبديل کرده بود.

به دليل قرار گرفتن فيضيه در کانون مبارزات سياسي و فعاليت‌هاي اجتماعي امام خميني (ره) رژيم شاه نيز اين مدرسه را محلي براي اجتماعات سياسي و پناهگاه طرفداران انقلاب مي‌ديد و از آن به شدت بيم داشت.

در خرداد سال 1354 تظاهراتي به انگيره بزرگداشت خاطره شهداي 15 خرداد در فيضيه برگزار شد که اين مراسم نيز هدف حمله پليس و ارتش رژيم قرار گرفت و به تعطيلي مدرسه تا پيروزي انقلاب اسلامي انجاميد.

مدرسه فيضيه پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نيز همچنان جايگاه سياسي و مذهبي خود را حفظ کرده است.

http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=82900

 

 

 

 

برجهاي كارخانه ريس باف

 

نوشته شده توسط یاسری  | لینک ثابت |